АҚШ иқтисодиётининг ва доллар курсининг нефть нархига таъсири
Нефтнинг жорий қисқа муддатли нархига нефть маҳсулотларининг асосий истеъмолчилари ҳисобланган АҚШ ва Хитойдаги хом нефть захиралари даражаси тўғрисидаги мунтазам нашрлар жиддий таъсир кўрсатади. АҚШ ва Хитойда нефть захираларининг камайиши даставвал мазкур мамлакатлар саноатининг рецессия ҳолатидан чиққанлиги ва шу мамлакатларнинг ҳамда умуман қолган бутун дунё иқтисодининг умумий соғломлашганлигидан далолат беради. Ҳозирча, АШҚ энергетика ахборот агентлиги (EIA) нинг ҳисоботидаги катта нефть захиралари тўғрисида эълонлари нефть ишлаб чиқарувчиларини хурсанд қилмаяпти.
Нефть нархларининг ўсишига таъсир қилувчи яна бир омил жаҳон товар бозорларининг валюта бозорларидаги вазиятга боғлиқлиги ҳисобланади. Нефть олтин сингари долларнинг еврога ва асосий жаҳон валюталарига нисбатан сусайиши натижасида қимматлашади.
Нефтни қазиб олиш ҳажмлари
Кейинги ўн йил ичида нефтга талаб йиллик 1,6% тезликда ўсди. Нефтни қазиб олиш даражасини камайтириш тўғрисида иложи борича камроқ гапиришни афзал кўришади. Бу тўғрисида эса ўйлаб кўриш керак. Кейинги йилларда АҚШ, Мексика, Новегия ва Буюк Британияда нефть қазиб олиш пасаймоқда. бу мамлакатлар қазиб олишнинг чўққисини эгаллаб бўлишган ва пасайиш анъанаси йилдан йилга фақат кучайиб боради. Бунда уларнинг зиммасига жаҳондаги нефть қазиб олишнинг 17%и тўғри келади (BP World Energy Outlookнинг маълумотларига кўра, 2008). Энг хавфли вазият Норвегия ва Мексикада кузатилмоқда, бу ерда 2007 йилда нефть қазиб олиш мос ҳолда 7,7% ва 5,5% пасайди. 2009 йилда бу мамлакатларга Россия қўшилди, 2007 йилда жаҳондаги нефть қазиб олишнинг улуши 12,6%ни ташкил этган эди. Ҳозирданоқ Шарқий Сибирдаги нефть конларини геологик қидирув ишлари тўхтатиб қўйилган. Айни патда нефть қазиб олишнинг янги ўчоқларини ривожлантириш ва улардан фойдаланиш рентабеллиги нолга яқин. Бундай вазият бин баррель нефть жуда бўлмаганда 60-70 долларгача кўтарилмагунча давом этади.
Шундай қилиб, кейинги йилда бешта энг йирик нефть ишлаб чиқарувчилар деярли кафолатли тарзда хомашё етказиб бериш ҳажмларини камайтиришади. Агар Россия, АҚШ, Мексика, Норвегия ва Буюк Британияда нефть қазиб олиш 1% пасайса, ОПЕК эса уни ваъда қилганидек 12% га камайтирса (ёки жуда бўлмаганда 10% га камайтирса), у ҳолда нефть қазиб олишнинг жаҳондаги даражаси 4,5-5% га пасаяди (агар бошқа мамлакатлар нефть қазиб олишни аввалги даражада сақлаб қолганларида).
Нефтни етказиб беришнинг ҳажми бўйича ҳозирги пасайишни 1973 йилдаги "Нефть эмбаргоси" деб аталувчи таназзул билан таққослаш ўринли, у пайт ОПЕКга кирувчи бир қатор арам мамлакатлари "Октябрдаги урушда" Исроилни қўллаб-қувватловчи мамлакатларга нефть етказиб бермасликка қарор қилишган эди. Эслатиб ўтамиз, ўшанда умумжаҳон нефть қазиб олиш ҳажми 4-5% пасайган эди, 1 баррель нефтнинг нархи эса 3 доллардан 9 долларгача кўтарилган эди. Бироқ нефтни қазиб олишнинг пасайиши ўшанда ва ҳозир турли хил омиллар асосида бўлган эди. 1970 йилда нефтни истеъмол қилиш фақат ўсиб бораётган бўлса, ҳозир у қисқармоқда. 1973 йилдаги қисқаришни ҳарбий-сиёсий таназзул келтириб чиқарган бўлса, ҳозир эса мутлақо иқтисодий сабабларга кўра юз бермоқда. Шунинг учун бу сафар нефть нархининг ўсишини кутиш керак эмас. 1978 йилдаги "Нефть эмбаргоси" камбэкини эслашнинг ҳожати йўқ, унда "Эрондаги воқеалар" туфайли нефть қазиб олиш қисқарган эди, бунда 1973 йилдагидан фарқли равишда бу қисқартириш АҚШдаги ишлаб чиқариш кўтарилишига тўғри келди. Ўшанда шунда ҳам нархи юқорига кўтарилиб бораётган нефть 40 доллардан 100 долларгача қимматлашди.
Замонавий таназзулнинг бундай шароитларида таклифнинг тушиши тезлиги ривожланаётган бозорлар туфайли тўхтаб қолиши мумкин бўлган талабнинг тушиши тезлигига қараганда анча юқори бўлиши мумкин. Бундан ташқари Халқаро энергетика агентлигининг айтишича, 2011 йилда нефтга бўлган таклиф етарли эмаслиги туфайли дунё энергетика фалокатига учраши мумкин. МЭА нинг мантиқи жуда содда. Нефть қазиб олишни ошириш учун соҳага ҳар йили 300 миллиард доллар маблағ киритиш зарур. Молиявий таназзул ва хомашёга нархлар паст бўлиши шароитларида компаниялар аксинча инвестицияларини қисқартиришади, бу эса қазиб олиш даражасининг кескин тушиб кетишига олиб келиши мумкин. Таназзулдан сўнг нефтга бўлган талаб тиклана бошлайди, аммо уни қазиб чиқариш эса - йўқ, чунки компаниялар керакли вақтда зарур инвестицияларни амалга оширишмайди. Бу талабнинг таклифдан ортишига олиб келади. Бундан ташқари, нефтнинг ҳозирги нархи уни қазиб олиш нуқтаи назаридан объектив ҳисобланмайди. Арзон нефть даври ўтиб кетди ва нефтни қазиб олиш таннархи ҳар йили жадал суръатлар билан ўсиб бормоқда. Анъанавий минтақаларда (масалан Россияда) нефтни қазиб олишнинг ўртача таннархи бир баррель учун тўртдан етти долларгача етиши мумкин. Таннархга ташиш ва бошқа ҳаражатларни қўшамиз ва ишлаб чиқарувчиларни қаноатлантириш мумкин бўлган нарх (ва қазиб чиқаришни бундан кейин ҳам орттиришга имкон берувчи нарх) бир баррель учун 60 доллар даражасида бўлади. Паст нархлар бориш қийин бўлган ҳудудларда нефть қазиб олишни тўхтатиб қўйиш хавфини вужудга келтиради.
Нефтнинг келажаги
2009 йилда нефть баҳоси 1998 йилда кузатилган меъёридан кўтарилувчи тренд даражасига қайтиши мумкин. Меъёрдаги трендга қайтиш деганда нархларни бир баррель учун 40-80 доллар атофида бўлиши тушунилади. Йилнинг биринчи ярмида бозор жуда кўп чайқовчиларнинг таъсиридан қутала олмайди, шунинг учун нефтнинг нархи бир баррели учун 40-50 долларлар атрофида қолиши мумкинлигини кутиш керак. Бунда нархларнинг вақтинча бир баррель учун 20-25 долларгача тушиб кетили эҳтимоли мавжуд. 2009 йилнинг иккинчи ярмида бозор маҳсулот келишининг камайишини сезиши мумкин. Жаҳон иқтисоди 2008 йил кузидаги таъсирланишдан сўнг аста-секин мослашишни бошлаши мумкин. Бозор саросимада кўпчилик активлар сотиб юборилганини аста-секин англай бошлайди. Таклифнинг камайиши йилнинг иккинчи ярмига яқин кучлироқ сезила бошлайди. Бундай омиллар муносабати билан 2009 йилда нефтнинг ўртача нархи прогнози бир баррель учун 60 доллар даражасида ўрталади. Йил охирига келиб мақсадли нарх бир баррель учун 65 доллар бўлади. Бироқ, буларнинг ҳаммаси башорат, ҳақиқий манзара бошқача ҳам бўлиши мумкин. "Обаманинг режаси" қай даражада муваффақиятли амалга оширилиши, доллар курси қайдаражада барқарор бўлиши ва рецессиянинг янги ўрами жаҳон иқтисодиётига таъсир қилиши ёки қилмаслиги номаълум. Бироқ нефть қазиб олувчи мамлакатларнинг ҳукуматлари воқеалар ривожининг тушкунликка томон юз тутишига тузатиш киритиб, нефть бюджетини ва бюджетичи нархини операцион тартибда қайта кўриб чиқишмоқда.
